राज्यभर निवडणूकांचा डंका चालू आहे पण ग्रामीण विकासाची नेमकी काय दिशा असावी..

शिक्षणासाठी खेड्यातून शहराकडे आलेली पिढी उच्च शिक्षण घेतल्यानंतर खेड्याकडे पाठ फिरवतांना दिसते. या विपरित सामाजिक परिस्थितीचा ग्रामीण विकासावर प्रतिकूल परिणाम झाल्याचे दिसून येते. यामुळे आज ग्रामीण विकासाची नेमकी काय दिशा असावी.

49

आमचे इतर लेख वाचण्यासाठी फेसबुक पेज लाईक करा
——————————————————————
आपल्या भारत देशात आजही ६५ टक्के लोकसंख्या ग्रामीण भागात आहे. मात्र शहरी भागात जसा मोठ्या प्रमाणात विकास झाला तसा वेग ग्रामीण भागात आला नाही. राष्ट्रपिता महात्मा गांधी यांनी खेड्याकडे चला हा दिलेला संदेश विसरून हा शहराकडे चला हा मंत्र सर्वत्र दिसत आहे.

शिक्षणासाठी खेड्यातून शहराकडे आलेली पिढी उच्च शिक्षण घेतल्यानंतर खेड्याकडे पाठ फिरवतांना दिसते. या विपरित सामाजिक परिस्थितीचा ग्रामीण विकासावर प्रतिकूल परिणाम झाल्याचे दिसून येते. यामुळे आज ग्रामीण विकासाची नेमकी काय दिशा असावी.

७३ व्या घटना दुरुस्तीने पंचायत राज संस्थांना घटनात्मक दर्जा दिला आहे. मात्र स्थानिकस्तरावर शासन म्हणून काम करण्याकरिता आर्थिक पाठबळ कमी पडत होते. १५ व्या वित्त आयोगाने ग्रामपंचायतीला स्थानिकस्तरावर जाणवणाऱ्या समस्या त्यांच्याच पातळीवर सोडविण्यासाठी निधी उपलब्ध करुन दिला आहे. सलग ५ वर्षे मोठ्या प्रमाणात निश्चितपणे लोकसंख्येच्या प्रमाणात मिळणाऱ्या निधीचे योग्य दिशा देवून नियोजन झाले तर ग्रामपंचायत स्तरावर स्थानिक समस्या सोडविण्यासाठी एक सूवर्ण संधी मिळत असते.

विकास या शब्दाची पश्चिमात्य देशातील तज्ज्ञांनी केलेल्या व्याख्येनुसार दरडोई किती पेट्रोल वापरते जाते, दरडोई उत्पन्न किती आहे? वाहनांची संख्या किती आहे ? अशा भौतिक गोष्टींच्या आधारे विकासाचा वेग अथवा गती मोजल्या जाते. दरडोई किती आयकर भरला ? परंतु सत्य बाब अशी आहे की, केवळ भौतिक बाबींचा विकास म्हणजे खऱ्या अर्थाने विकास नसून, ग्रामीण भागामध्ये जे मुलभूत प्रश्न आहेत ते आधी सुटले आहेत का हे पहाणे गरजेचे आहे.

मुलभूत प्रश्न म्हणजे अन्न, वस्त्र, निवारा आणि पाणी. या मुलभूत गरजा पूर्ण झाल्यानंतर मग मानवीय पातळीवरील विकासाची नांदी सुरू होते. यामध्ये सामाजिक, आर्थिक विकास कितपत झाला, सामाजिक सांमजस्याचे वातावरण कसे आहे, सामाजिक मुल्यांचा आदर कितपत केला जातो, लोकांचे मानसिक धैर्य वाढले आहे का ? सामाजिक, सांस्कृतिक आणि अध्यात्मिक विकास कितपत झाला आहे, लोक सुखी समाधानी आणि आनंदी आहेत का या बाबींचाही विकास या संकल्पनेत समावेश असणे गरजेचे आहे असे मला वाटते. म्हणूनच ग्रामीण विकासाला योग्य ती दिशा असली पाहिजे.

केवळ भौतिक उन्नती म्हणजे विकास नव्हे तर भौतिक, अधिभौतिक, समाजिक आणि सांस्कृतिक विकास हा ही महत्वाचा आहे. या दृष्टीकोनातून ग्रामीण विकासाची दिशा ठरवतांना काही मानके ठरवणे गरजेचे आहे.

राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज यांनी केलेले कार्य आणि मांडलेली भूमिका एकविसाव्या शतकातही तितकीच उपयोगी आहे. आदर्श गाव कसं असावं,
ग्रामसुधारणेचा मूलमंत्र।
सज्जनांनी व्हावे एकत्र
संघटना हेचि शक्तीचे सूत्र।
ग्रामराज्य निर्माण करी

गावाचं बजेट कसं ठरतं
प्रत्येक वर्षी ऑक्टोबर-नोव्हेंबरमध्ये ग्रामविकास समितीची बैठक बोलावली जाते. त्यामध्ये गावाच्या आरोग्य, शिक्षण, महिला कल्याण अशा वेगवेगळ्या गरजांवर विचार केला जातो. त्यानंतर या गरजा पूर्ण करण्यासाठी गावाकडे किती उपलब्ध निधी आहे आणि सरकारकडून किती अपेक्षित आहे, यासंबंधीचं एक अंदाजपत्रक तयार केलं जातं.

“गावातल्या सगळ्या योजनांचं एकत्रित अंदाजपत्रक ३१ डिसेंबरपूर्वी पंचायत समितीला पाठवणं आवश्यक असतं. हे अंदाजपत्रक पंचायत समिती राज्य सरकारकडे मंजुरीसाठी पाठवत असते.

“एका गावाकरता केंद्र, राज्य सरकार आणि इतर अशा जवळपास ११४० योजना असतात. आता कोणत्या गावासाठी कोणती योजना द्यायची, हे ते गाव कोणत्या जिल्ह्यात येतं, कोणत्या भौगोलिक क्षेत्रात येतं, यानुसार ठरतं.” ग्रामीण विकासासाठी योजना असून देखील त्यांची अंमलबजावणी मात्र अजून देखील परिपूर्ण होत नाही.

गावचा विकास करणे म्हणजे फक्त गावठाण अंतर्गत बांधकामे करणे नाही तर ग्रामपंचायत गावठाणमधील सर्व महसुली गावाच्या वाड्या-वस्त्यामधील पायाभूत सुविधांचा विकास, कोणतीही छोटी वाडी व वस्ती वंचित राहणार नाही याची काळजी घ्यावी. ग्रामपंचायत क्षेत्रात येणाऱ्या सर्व व्यक्तीचा मानव विकास आरोग्य, शिक्षण व दरडोई उत्पन्न.

सामाजिक न्यायाच्या तत्वावर आधारित, विशेषत: वंचित घटकाचा विकास – महिला, बालके, अनुसूचित जाती, जमाती, भटक्या जमाती, अल्पसंख्याक, आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटक इत्यादी ग्रामपंचायतीच्या परिसरातील व अखत्यारीतील सर्व नैसर्गिक संसाधनांचा – जल, जंगल, जमीन, जनावरे यांचा विकास अशी सर्वसमावेशक भूमिका स्विकारावी लागेल.

ग्रामविकासातून मानव विकासाकडे वाटचाल करताना गावातील प्रत्येक नागरिकास आरोग्यदायी जीवन जगता यावे, असे वातावरण निर्माण करुन गावातील बालमृत्यू, कुपोषण कमी करणे, संसर्गजन्य रोग टाळण्यासाठी तरतूद करणे आणि आरोग्य सुधारण्यासाठी कामे करावी लागतील. गावातील प्रत्येक नागरिक शिक्षित असावा जेणेकरुन तो स्वावलंबी होतो व सुज्ञपणे स्वत:चे निर्णय स्वत: घेतो. यासाठी शाळेत गुणवत्तापूर्ण शिक्षण मिळते. शाळा गळती रोखणे यासाठी प्रयत्न करावे लागतील.

गावातील प्रत्येक नागरिकाला रोजगार, उत्पन्नाचे साधन उपलब्ध व्हावे जेणेकरून ते स्वावलंबी होतील व स्वत:च्या कुटुंबाची योग्य काळजी घेतील यासाठी स्वयंरोजगार व वेतनी रोजगारासाठी कौशल्यवृद्धी प्रशिक्षणाचे आयोजन करुन दरडोई उत्पन्नात वाढ करण्याकरिता नियोजन केले पाहिजे. लोकप्रतिनिधी व नागरिकांच्या सहभागातून चार वर्षांच्या बृहद आराखड्यातीलच कामांची निवड वार्षिक विकास आराखड्यात करावयाची आहे. म्हणून चार वर्षांच्या विकास आराखड्याच्या निर्मितीत लोकप्रतिनिधी व नागरिकांच्या सहभागाची आवश्यकता आहे.

गावकऱ्यानंतर त्यांच्या बदलत्या गरजांप्रमाणे फेरबदल करायचे असतील तर त्याला जि.प. मुख्य कार्यकारी अधिकारी यांची परवानगी घ्यावी. गावातील समस्यांचा अचूक वेध घेत त्या सोडविण्याच्या उपाय योजनांचा आराखड्यात समावेश करण्यासाठी लोकसहभाग आवश्यक आहे. गावाच्या व नागरिकांच्या विकासाची वर्तमान व भविष्यातील दिशा निश्चित करण्यासाठी लोकसहभाग गरजेचा आहे.

संसद आदर्श ग्राम योजनेचा ११ ऑक्टोबर २०१४  रोजी शुभारंभ करण्यात आला. महात्मा गांधींचे आदर्श भारतीय ग्राम हे स्वप्न प्रत्यक्षात उतरवण्याच्या दिशेने ही योजना सुरू करण्यात आली. महराष्ट्र मध्ये असलेले खासदार किती आदर्श आहे. आपल्याल एक असे आदर्श गाव आजून बघण्यास मिळत नाही. त्यामुळे आपल्यकडे विकास जगात एक नंबरला आहे. कदाचित त्यामुळे आदर्श गाव कधी कुठल्या खासदार यांनी जनते समोर आदर्श मांडले असेल.

‘आमचा गाव, आमचा विकास’ फार काही कुठे बघण्यास मिळत नाही. गावातील कुटुंबामध्ये प्रतिष्ठासाठी निवडणूक होते. गावातील विकासाची दृष्टी फार काही नसते त्यामुळे कदाचित ग्रामीण स्तरावर आलेला निधी देखील पूर्ण खर्च होत नाही. आज मात्र ग्रामपंचायत स्तरावरील निवडणूकसाठी उभे असलेले यांनी किमान आपल्या गावाच्या विकासासाठी कटिबद्ध राहून ‘आमचा गाव, आमचा विकास’ ही संकल्पना राबवून गाव समृद्ध केल्यास गावाचे कायापालट नक्की होईल. हे आव्हान पेलण्यासाठी गावातील युवकांनी पुढे येणे गरजेचे आहे.

मयुर बाळकृष्ण बागुल, पुणे
चलभाषा – ९०९६२१०६६९
——————————————————————
आमचे इतर लेख वाचण्यासाठी फेसबुक पेज लाईक करा

49 Comments
  1. best delta 8 thc gummies says

    Its like you learn my thoughts! You seem to understand so much about
    this, such as you wrote the e-book in it or something.
    I think that you simply can do with some percent to
    drive the message home a bit, but instead of that,
    this is great blog. A great read. I’ll definitely be back.

    Also visit my page best delta 8 thc gummies

  2. 0mniartist says

    Awesome blog! Is your theme custom made or
    did you download it from somewhere? A theme like yours with a few simple adjustements would really
    make my blog jump out. Please let me know where you got your design. With thanks 0mniartist asmr

  3. best CBD gummies says

    Howdy! Would you mind if I share your blog with my zynga group?
    There’s a lot of folks that I think would really enjoy your content.
    Please let me know. Thank you

    Stop by my blog post: best CBD gummies

  4. delta 8 near me says

    Hello! Do you use Twitter? I’d like to follow you if that would be okay.
    I’m undoubtedly enjoying your blog and look forward to new posts.

    Take a look at my web-site: delta 8 near me

  5. best delta 8 thc says

    I am really impressed with your writing skills and also with the layout on your blog.
    Is this a paid theme or did you modify it yourself?
    Either way keep up the nice quality writing, it’s rare to see a great blog like this one
    nowadays.

    Look at my web blog; best delta 8 thc

  6. CBD gummies for sale says

    Hi there, constantly i used to check webpage posts here
    in the early hours in the morning, since i love to gain knowledge of more and more.

    My homepage: CBD gummies for sale

  7. buy delta 8 thc online says

    I know this if off topic but I’m looking into starting my own weblog and was curious
    what all is needed to get setup? I’m assuming having a blog like yours would
    cost a pretty penny? I’m not very web savvy so I’m not 100% sure.
    Any suggestions or advice would be greatly appreciated.
    Appreciate it

    Also visit my website; buy delta 8 thc online

  8. CBD gummies for sale says

    Hi there everyone, it’s my first go to see at this site, and piece of
    writing is genuinely fruitful in support of me, keep up posting these articles.

    Also visit my web-site – CBD gummies for sale

  9. buy delta 8 says

    I blog often and I genuinely appreciate your information. This article has truly peaked my interest.
    I will book mark your website and keep checking for new details about once
    per week. I opted in for your Feed too.

    Here is my website :: buy delta 8

  10. Howdy this is kind of of off topic but I was wanting to know if blogs use
    WYSIWYG editors or if you have to manually
    code with HTML. I’m starting a blog soon but have no coding experience so I wanted
    to get advice from someone with experience. Any help would be enormously appreciated!
    0mniartist asmr

  11. This design is wicked! You certainly know how to keep a reader entertained.

    Between your wit and your videos, I was almost moved to start my own blog (well, almost…HaHa!) Wonderful job.
    I really enjoyed what you had to say, and more than that, how you
    presented it. Too cool! 0mniartist asmr

  12. cbd for sale says

    I am genuinely glad to glance at this web site posts which carries lots of valuable facts, thanks for providing these kinds of information.

    My blog post cbd for sale

  13. where to buy CBD says

    Thanks for your personal marvelous posting! I seriously enjoyed reading it,
    you happen to be a great author. I will always bookmark your
    blog and definitely will come back down the road. I want to encourage you to
    ultimately continue your great work, have a nice weekend!

    Feel free to visit my site where to buy CBD

  14. best CBD says

    Greetings! I’ve been reading your weblog for a long time now and finally got the bravery to go ahead and give you a shout out from Houston Texas!
    Just wanted to tell you keep up the great job!

    my blog … best CBD

  15. mapq.st says

    Very shortly this web site will be famous among all blogging and site-building
    users, due to it’s fastidious content 0mniartist asmr

  16. http://tinyurl.com/yedx9gqu says

    Hello there! Do you know if they make any plugins to protect against hackers?
    I’m kinda paranoid about losing everything I’ve worked hard on. Any suggestions?
    0mniartist asmr

  17. best delta 8 says

    Wow, fantastic weblog structure! How long have you been blogging for?
    you make blogging glance easy. The entire look of your site is
    magnificent, let alone the content material!

    my web blog … best delta 8

  18. best delta 8 thc carts says

    Wonderful beat ! I would like to apprentice even as you amend your web site, how could i subscribe for a blog web site?
    The account aided me a acceptable deal. I have been a little bit familiar of
    this your broadcast offered vivid clear idea

    my blog post … best delta 8 thc carts

  19. delta 8 carts says

    Have you ever considered creating an e-book
    or guest authoring on other websites? I have a blog based upon on the
    same information you discuss and would love to have you share some stories/information.
    I know my audience would value your work. If you are even remotely interested, feel free
    to send me an e mail.

    Also visit my page; delta 8 carts

  20. the gamefly says

    Hey There. I found your blog using msn. This is a very well written article.
    I’ll be sure to bookmark it and return to read more of your useful
    information. Thanks for the post. I’ll definitely comeback.

  21. that asmr says

    I am really loving the theme/design of your blog. Do you ever run into any web
    browser compatibility problems? A small number of my blog visitors have complained about my blog not operating correctly in Explorer but looks great in Safari.
    Do you have any ideas to help fix this issue?

  22. with asmr says

    This is a topic that is close to my heart… Cheers!

    Where are your contact details though?

  23. delta 8 thc vape says

    I always used to study article in news papers but now as
    I am a user of internet so from now I am using net for articles, thanks to web.

    Here is my page – delta 8 thc vape

  24. when asmr says

    Heya! I’m at work browsing your blog from my new iphone 4!
    Just wanted to say I love reading your blog and look forward to all your
    posts! Carry on the outstanding work!

  25. off gamefly says

    Attractive section of content. I just stumbled upon your blog and
    in accession capital to assert that I get actually enjoyed account your blog posts.
    Any way I will be subscribing to your augment and even I achievement you access consistently quickly.

  26. asmr off says

    Hi, I do believe your website may be having internet browser
    compatibility issues. When I take a look at your web site in Safari,
    it looks fine however when opening in I.E., it has some overlapping issues.

    I just wanted to provide you with a quick heads up!
    Aside from that, excellent blog!

  27. http://bitly.com says

    Write more, thats all I have to say. Literally,
    it seems as though you relied on the video to make your point.
    You clearly know what youre talking about, why throw
    away your intelligence on just posting videos to your site when you could be giving us something enlightening to read?

  28. and asmr says

    Good day I am so excited I found your site, I really found you by error, while I was browsing on Yahoo for something
    else, Anyhow I am here now and would just like to say cheers for a tremendous post and a all
    round interesting blog (I also love the theme/design), I don’t have time to browse it all at
    the minute but I have bookmarked it and also added in your RSS feeds,
    so when I have time I will be back to read a great deal more, Please
    do keep up the fantastic work.

  29. asmr but says

    I think the admin of this website is in fact working hard for his website, for the reason that here every stuff is quality based information.

  30. mapq.st says

    scoliosis
    magnificent post, very informative. I’m wondering why the other experts
    of this sector don’t understand this. You must proceed your writing.
    I’m confident, you’ve a great readers’ base already! scoliosis

  31. scoliosis
    Just want to say your article is as surprising. The
    clearness to your put up is just nice and i can assume you are a professional in this subject.

    Fine together with your permission let me to grab your RSS feed to
    stay up to date with coming near near post. Thank you a million and please continue the rewarding work.
    scoliosis

  32. http://bit.ly/2T1gmOh says

    scoliosis
    Hello! I could have sworn I’ve been to this blog before but after going through some of the articles I realized it’s
    new to me. Anyhow, I’m certainly delighted I found
    it and I’ll be book-marking it and checking back regularly!
    scoliosis

  33. https://785days.tumblr.com/ says

    dating sites
    Its such as you learn my mind! You seem to grasp so much approximately this, like you wrote the book
    in it or something. I believe that you just could do with some % to pressure the
    message house a little bit, however instead of that, that is wonderful blog.
    An excellent read. I’ll certainly be back. https://785days.tumblr.com/ dating sites

  34. dating sites
    Peculiar article, exactly what I needed. free dating sites

  35. asmr the says

    Hello There. I found your blog using msn. This is a really well written article.

    I’ll make sure to bookmark it and return to read more of your useful information. Thanks for the post.

    I’ll certainly comeback.

  36. dating sites their says

    Good post. I learn something totally new and challenging
    on websites I stumbleupon every day. It will always
    be useful to read articles from other writers and use something from their
    websites.

  37. free dating sites when says

    If some one wants to be updated with most recent technologies then he must be visit this
    website and be up to date daily.

  38. with dating sites says

    Hi there! I’m at work surfing around your blog from my new
    iphone! Just wanted to say I love reading your blog
    and look forward to all your posts! Keep up the fantastic work!

  39. a scoliosis says

    Thank you, I’ve just been looking for information about this
    topic for ages and yours is the greatest I have found out till now.
    However, what about the bottom line? Are you positive in regards to the supply?

  40. surgery scoliosis off says

    Your style is so unique compared to other folks I have
    read stuff from. Thank you for posting when you’ve got
    the opportunity, Guess I will just bookmark this blog.

  41. free dating sites when says

    Hello! Quick question that’s entirely off topic. Do you know how to make your site mobile friendly?
    My blog looks weird when browsing from my iphone 4.
    I’m trying to find a template or plugin that might be able to fix this problem.
    If you have any suggestions, please share.
    Thank you!

  42. your free dating sites says

    I’m really loving the theme/design of your website. Do you ever run into
    any internet browser compatibility problems? A handful of my blog audience have complained
    about my site not operating correctly in Explorer but looks
    great in Safari. Do you have any solutions to help fix this problem?

  43. http://tinyurl.com says

    I am really loving the theme/design of your site.
    Do you ever run into any internet browser compatibility
    problems? A number of my blog readers have complained about my site not working correctly in Explorer but looks great in Firefox.
    Do you have any ideas to help fix this issue?

  44. tinyurl.com says

    I like the helpful information you provide in your articles.

    I will bookmark your blog and check again here regularly.
    I’m quite certain I will learn lots of new stuff right here!

    Good luck for the next!

  45. online slot says

    What a information of un-ambiguity and preserveness of valuable
    experience on the topic of unpredicted feelings.

    Also visit my web-site :: online slot

  46. I savor, result in I found exactly what I was looking for.

    You have ended my 4 day long hunt! God Bless you man. Have a nice day.
    Bye

    My site :: where to buy delta 8 gummies near me

  47. best delta 8 gummies says

    Spot on with this write-up, I seriously feel this web site needs much more attention. I’ll probably be returning to see more, thanks for the information!

    Here is my page … best delta 8 gummies

  48. Best Delta 8 THC Gummies says

    What’s up, this weekend is nice designed for me, as this moment i am reading this great informative piece of writing here at my home.

    Look at my page :: Best Delta 8 THC Gummies

  49. buy Instagram followers says

    It’s an amazing article in favor of all the internet viewers; they will obtain advantage from it I am sure.

    Also visit my web page – buy Instagram followers

Leave A Reply

Your email address will not be published.